Maandag 18 mei en dinsdag 19 mei reisden we met een groep van tien deelnemers af naar de Duitstalige Gemeenschap in Oost-België voor een inspirerende excursie rond leefbaarheid, vrijwilligerswerk, ontmoeting en burgerparticipatie. Dit bezoek, in samenwerking met Ländliche Gilden, stond in het teken van dorpsontwikkeling en het gezamenlijk verkennen van innovatieve dorpsinitiatieven. We bezochten initiatieven in onder andere Eupen, Eynatten, Burg-Reuland, Holzheim en Rollesbroich. Hieronder volgt een korte impressie van deze inspirerende dagen.

De ene hand wast de andere

De excursie naar Oost-België was erg inspirerend en leverde veel ideeën op voor vraagstukken die ook spelen in onze eigen gemeenschappen, zoals afnemend vertrouwen in de politiek, het vinden van nieuwe vrijwilligers, het creëren van nieuwe ontmoetingsplekken en het optimaal benutten van publieke ruimtes. Zoals een deelnemer zei: "het is fijn om het wiel niet opnieuw te moeten uitvinden." Het programma bood daarom niet alleen nieuwe inzichten, maar ook waardevolle contacten en voorbeelden waar we zelf van kunnen leren.

Het programma begon bij het Parlement van de Duitstalige Gemeenschap in Eupen, waar we uitleg kregen over de ‘Bürgerdialog,’ een systeem van actieve democratie waarbij gelote burgers meedenken over beleid en maatschappelijke vraagstukken. Dit systeem is opgericht om grotere samenwerking tussen inwoners en politici te inspireren door middel van verplichte terugkoppeling van politici naar burgers over hun beleidsvoorstellen, en is daarom een bijzonder inspirerend voorbeeld van samenwerking tussen burgers en de politiek.

Tijdens de excursie bezochten we verschillende dorpshuizen, sociale initiatieven en ontmoetingsplekken waar inwoners, vrijwilligers en gemeenten samenwerken aan sterke en leefbare gemeenschappen. Van multifunctionele buurthuizen en open bibliotheken tot een coöperatieve dorpswinkel: overal zagen we hoe laagdrempelige ontmoetingsplekken bijdragen aan betrokkenheid en burgerparticipatie. Bij Dabei VoG zagen we bijvoorbeeld hoe begeleiding, vrijwilligerswerk en sociale ondersteuning inwoners helpen richting participatie, talentontwikkeling en een waardevolle plek in de samenleving.

Wat de excursie vooral waardevol maakte waren de vragen en inzichten die het opriep voor onze eigen context. Een belangrijk thema tijdens de reis was de veranderende rol van vrijwilligerswerk, of zoals ze dat in Oost-België noemen: ‘ehrenambtliche arbeit.’ Ook in de Oostkantons ervaren organisaties obstakels bij het vinden van nieuwe vrijwilligers, met name in bestuursfuncties. Marieke Gillessen van het Ministerie van Cultuur van de Duitstalige Gemeenschap vertelde dat zij werken aan het toekomstbestendiger maken van vrijwilligerswerk door in te zetten op laagdrempelige, flexibele en kleinschalige vormen van inzet: niet méér van mensen vragen, maar juist minder en beter aangesloten op de behoeften van vrijwilligers. Hierin staan ondersteuning, open dialoog en het inzetten van digitale middelen centraal. Een belangrijke vraag dat dit opriep was ook of we daadwerkelijk geen vrijwilligers kunnen vinden, of dat we vooral op zoek zijn naar mensen die het werk precies op dezelfde manier willen doen als voorheen. Dat zet aan tot nadenken over hoe wij zelf vrijwilligerswerk toekomstbestendig kunnen organiseren met deze vraag in ons achterhoofd.

De manieren waarop ontmoetingsplekken worden ingericht zijn inspirerend. Veel plekken combineren namelijk meerdere functies: dorpshuizen die tegelijkertijd dienen als ontmoetingsplek, bibliotheek, verhuurlocatie en horecaruimte, en een dorpswinkel waarin de sociale ontmoetingsplek net zo belangrijk is als de boodschappen zelf, al dan niet belangrijker. Vertrouwen en toegankelijkheid staan hierin centraal.  Zo werkt de bibliotheek van Schule Burg-Reuland zelfs zonder controlesysteem, volledig gebaseerd op wederzijds vertrouwen om voorzieningen bewust laagdrempelig en toegankelijk te houden voor iedereen. Zoals een vrijwilliger van het ‘Brotbackhaus’ in Eynatten zei over de samenwerking met de lokale pizzeria: “de ene hand wast de andere.”

Tijdens de reis zagen we dat dorpsgrootte geen belemmering hoeft te zijn: in Holzheim, een dorp met slechts 92 inwoners, hebben bewoners samen een nieuw dorpshuis gerealiseerd mét woningen voor jongeren om hen in het dorp te kunnen laten blijven. Zulke voorbeelden laten zien dat sterke gemeenschapsinitiatieven krachtig zijn ondanks een vaak gering inwoneraantal.

Wat overal terugkwam, was het belang van ruimte geven aan inwoners om zelf mee te denken, initiatief te nemen en gezamenlijk verantwoordelijkheid te dragen voor hun leefomgeving. De excursie gaf dan ook veel nieuwe ideeën, goede energie en vertrouwen. Het liet zien hoe andere gemeenschappen omgaan met vergelijkbare uitdagingen en welke lessen wij daaruit mee kunnen nemen voor onze eigen dorpen en wijken.

Door van elkaar te leren en elkaar te inspireren, hoeven we het wiel niet telkens opnieuw uit te vinden, maar kunnen we samen bouwen aan sterke, leefbare gemeenschappen.

“Ein Weg – viele Möglichkeiten!”