Bijeenkomsten

10 oktober 2018

Thema-avond: Oude kerk, nieuwe functie? (ALV VKKL en spirato)

Op woensdag 10 oktober organiseerde VKKL en Spirato een Algemene Ledenvergadering om de voortgang van het samengaan van de twee verenigingen te bespreken. Na afloop van de Ledenvergadering vond de themabijeenkomst 'oude kerk, nieuwe functie?' plaats. We waren te gast in MFC Sanderbout (voormalige Gemmakerk) wat een inspirerende locatie bleek om met elkaar gedachten uit te wisselen over herbestemming van kerkelijk vastgoed. Een verslag van de avond.

Algemene Ledenvergadering VKKL en Spirato

In navolging van de ledenvergadering van 28 maart j.l, waarbij de leden besloten dat VKKL en Spirato verder gaan als één bestuurlijke unie, vond de ALV van de twee verenigingen voor de tweede maal gezamenlijk plaats. De vergadering stond vooral in het teken van de voortgang van de fusie, met daaraan gekoppeld een aantal voorstellen, en het afscheid van twee bestuursleden; Alice Frijns en Hay Engels.

Na vaststelling van het jaarverslag van 2017, wordt het activiteitenplan van 2019 toegelicht. Hierin staat weergegeven waar VKKL zich in 2019 voor gaat inzetten. Ook de voortgang van het samengaan van de twee verenigingen wordt besproken, en aangenomen. Hiermee stemmen de leden in met het nieuwe activiteitenplan, lidmaatschapsmodel en het per 1 januari 2019 samengaan van de twee verenigingen. Onder applaus nemen Alice Frijns en Hay Engels afscheid als bestuursleden.

DpKilNUXUAATRvJAfscheid Alice Hay

Themabijeenkomst 'Oude kerk, nieuwe functie?'

Eind november 2016 is MultiFunctioneelCentrum (MFC) Sanderbout, de locatie van de themabijeenkomst, officieel geopend. Het proces van de voormalige Gemmakerk naar de verbouwing en uiteindelijke opening van het MFC in de kerk was niet eenvoudig, zo vertelde de verantwoordelijk wethouder Geilen van gemeente Sittard-Geleen bij de opening. Des te meer reden voor VKKL, de leden en alle andere geïnteresseerden om eens langs te gaan en het verhaal vanuit alle perspectieven te horen.

Aftrap door VKKL

Ralph Tangelder geeft een inleidende presentatie op basis van het boekje 'de kerk is toch van de gemeenschap?', welke aan het eind van de bijeenkomst wordt gepresenteerd (klik hier voor het boekje. In de presentatie wordt ingegaan op de trends, de grote lijnen en welke wetboeken en partijen betrokken zijn bij het herbestemmen van kerkelijk vastgoed.

Katholieke kerken in Limburg vallen onder het bisdom Roermond. Eindverantwoordelijke van het bisdom is de bisschop. Op de dag van de bijeenkomst wordt bekendgemaakt dat er een nieuwe bisschop is benoemd. Bisschop Harrie Smeets (voormalig deken Venray). Onder het bisdom vallen dekenaten en onder dekenaten vallen parochies. Op dit moment kent het bisdom Roermond 294 parochies met 310 kerkgebouwen, maar de verwachting is dat een kwart van alle kerken in de komende 10 jaar haar deuren sluit. Hierdoor komen de gebouwen leeg te staan en zijn er steeds meer inwoners(initiatieven) die na gaan denken over de vraag 'hoe kunnen we het kerkgebouw voor de gemeenschap behouden?' Ook gemeenten en kerkbesturen denken na over deze vraag.

Het herbestemmingsproces is echter niet eenvoudig, en kan lang duren. Dit komt doordat er altijd twee wetboeken van toepassing zijn: het Nederlands Burgerlijk Wetboek (erfgoedwet, monumentenzorg en monumentenstatus) en het Rooms-Katholiek wetboek van Canoniek recht, waar onder anderen in staat dat er een schriftelijke machtiging van de bisschop nodig is voor 'daden die gewoon onderhoud te buiten gaan'. Verder heb je bij herbestemming altijd te maken met gemeentebestuur, parochiebestuur en inwoners(initiatief). Deze partijen dienen vanuit gezamenlijk belang te handelen. Als dit gezamenlijk belang er is (een kerk komt leeg te staan, maar behoud van gebouw is van belang) kan er gekeken worden naar herbestemming (andere functie) of medegebruik (gedeeltelijk andere functie), waarbij het van belang is dat ieder gebouw zijn mogelijkheden kent en iedere gemeenschap een andere behoefte heeft. Vragen die hierbij gesteld kunnen worden zijn:

  • Wat betekent het kerkgebouw voor zijn omgeving?
  • Wat is de behoefte van de omgeving in relatie tot het kerkgebouw?
  • Wat zijn wensen en ideeën voor nu, maar ook voor over 10 jaar?
  • Wat is de fysieke staat van het kerkgebouw en de eventuele bijgebouwen?
  • Welke andere maatschappelijke accommodaties zijn er en wat is hun fysieke staat?

  VKKL1

Kerkmeester Gerards

"Er staat een drukfout in de titel van het boekje. Het vraagteken in 'de kerk is toch van de gemeenschap?' moet een uitroepteken zijn"

De kerkmeester geeft op basis van zijn betrokkenheid bij de herbestemming van de Gemmakerk een presentatie. Gerards begint met vertellen dat het hem verheugd te zien dat inwoners zich bezig houden en nadenken over herbestemming van kerkgebouwen. Vroeger was het gebruikelijk dat iedere 'kleine kern' zijn eigen kerk, zijn eigen voetbalclub en soms zijn eigen fanfare of harmonie had. Dit is al lang niet meer zo. Kerken, maar ook voetbalclubs en muziekgezelschappen hebben het moeilijk om zich te handhaven. Dit heeft te maken met financiële middelen, maar ook met de belangstelling vanuit de bevolking. In de kerk heet dit ontkerkelijking, en bij de voetbalclubs wordt gesproken over stagnerende subsidiestromen of teruglopende ledenaantallen. Overeenkomst tussen kerken en voetbalclubs is dat beiden in proberen te spelen op teruglopende leden en bezoekers. Dit is in Sittard niet anders. In 20 jaar tijd zijn voetbalclubs gefuseerd en zijn er  vier parochiekerken aan de eredienst onttrokken. Uit deze vier processen trekt Gerards een aantal conclusies:

  • Het is de inzet van het kerkbestuur een parochiekerk zo lang mogelijk te behouden, maar als er zich een mogelijkheid voordoet om een passende herbestemming te vinden, schroomt men niet om de kerk aan de eredienst te onttrekken;
  • De kerk wordt gebouwd met gelden van de gemeenschap. Daardoor is het gebouw eigendom van de parochie en de parochie is de lokale gemeenschap, ook als parochies gaan clusteren. De parochie is dus niet van het Vaticaan of het bisdom;
  • Het is belangrijk om plannen voor herbestemming van een kerk ruimschoots tevoren met het bisdom te delen. Hierbij wordt een voorbeeld aangehaald van een proces waarbij laat in het proces gecommuniceerd werd met het bisdom, waardoor veel aanpassingen nodig waren en het proces 1.5 jaar vertraagd werd;
  • Het kerkbestuur heeft als taak om toe te zien dat de herbestemming van het gebouw strookt met de oorspronkelijke bestemming ervan. In de situatie van MFC Sanderbout is bedongen dat er geen uitvaart kan plaatsvinden, omdat een 'dienst van afscheid' in MFC Sanderbout de indruk kan wekken dat het een kerkelijke uitvaart betreft.

Kerkmeester 2Kerkmeester 1

 

Deken van Rens

"Op de plek waar u nu zit hebben mensen de heilige communie gedaan en hebben uitvaartdiensten plaatsgevonden. Dit maakt het een ruimte met emotionele herinneringen voor mensen. Houd hier rekening mee bij de herbestemming van een kerk"

Deken van Rens schetst de situatie van de Gemmakerk, voor de herbestemming dus. Hij geeft hierbij aan dat de bijeenkomst van vandaag plaatsvindt op de plek waar eerst het altaar was. Op deze plek hebben mensen de heilige communie gedaan, en hebben uitvaartdiensten plaatsgevonden. Dit maakt dat het een 'gewijde ruimte' is en dat het voor veel mensen emotionele herinneringen oproept. Het is wenselijk hier bij een herbestemmingsproces rekening mee te houden. In MFC Sanderbout is dus overeengekomen dat er geen uitvaartdiensten meer plaats mogen vinden, omdat het kerkbestuur wilde voorkomen dat een kerk aan de eredienst moest worden onttrokken en vervolgens via een commerciële route alsnog een plek werd voor uitvaartdiensten.

Toen het kerkbestuur in overleg trad met de gemeente, werd het bisdom ingeschakeld als tussenpersoon. Dit omdat het bisdom niet de eigenaar is van het kerkgebouw en hierdoor mee kan denken in het proces. Een kerkbestuur kan vergeleken worden met een stichting. De stichting is eigenaar van het kerkgebouw namens de gemeenschap. Met de gemeente is een erfpachtovereenkomst afgesloten en de gemeente onderhoudt het gebouw.

Deken 2Deken 1

Procesmanager Heyman gemeente Sittard-Geleen

"In feite kan veel, maar je moet in kansen durven denken. Als je bij het stellen van een doel gaat nadenken wat allemaal niet mag, loop je vast. Met de juiste mensen om tafel het gesprek voeren en in kansen denken kan je als inwonersinitiatief ver laten komen". 

Heyman was contactambtenaar en procesmanager bij de herbestemming van de Gemmakerk, en geeft uitleg over het proces vanuit gemeenteperspectief. 100 jaar geleden was de wijk Sanderbout er nog niet, het heette toen 'klein dorp'. In 1926 werd de Mauritsmijn geopend en werden er woningen gebouwd om de mijnwerkers een woonplaats te kunnen bieden. In de jaren '50 werd er een kerk gebouwd in wijk zodat de wijkbewoners naar de kerk konden gaan. Het was dus echt een kerk voor de wijk en door het met respect te behandelen is het gebouw vandaag de dag ook nog van de wijk.

De herbestemming was onderdeel van een herstructurering. Veel woningen werden gesloopt en de wijk werd voorzien van meer groen. Er stond voor de herbestemming een gemeenschapshuis dat niet meer voldeed aan de eisen van de tijd. De wijk had een goed en modern gemeenschapshuis nodig en er werd gekeken naar alle mogelijkheden. Het eerste idee was om een Brede Maatschappelijke Voorziening (BMV) te ontwikkelen met onder anderen een basisschool, maar dit is uiteindelijk vanwege de ligging niet doorgegaan. De focus werd verschoven naar een MFC. Heyman kwam in contact met de architect en de opdracht was om een gebouw te ontwikkelen met een oppervlakte van 400 m2. Gelijktijdig werd de kerk onttrokken aan de eredienst, waardoor het plan werd geopperd om de kerk te gaan ombouwen tot MFC. Samen met de inwoners van Sanderbout werd gekeken naar waar behoefte aan was. Zo werd een programma van eisen (behoeften) ontwikkeld voor de realisatie van een MFC.

Heyman 2Heyman 1

Timmermans Architect

"De opdracht van de gemeente was om een 'doosje' van 400m2 neer te zetten terwijl we zagen dat de kerk leeg stond. Dit vond ik als architect zó zonde. We hebben toen een ultieme poging gewaagd om de kerk mee te nemen in het proces"

De architect geeft een inkijk in hoe tot een ontwerp werd gekeken en wat er voor nodig was om MFC Sanderbout te realiseren. Nadat de architect van de contactambtenaar toestemming kreeg om te onderzoeken of de Gemmakerk een bestemming zou kunnen zijn voor een MFC, volgde een rondleiding door de Gemmakerk. Toen bleek dat er qua structuur weinig aangepast hoefde te worden aan het gebouw. Er zijn een aantal uitgangspunten bij het realiseren van een gemeenschapshuis in een kerk, zo verteld Timmermans:

  • Er zijn veel verenigingen die gebruik willen maken van het gebouw en iedereen wil een eigen ruimte. Het is belangrijk om iedereen ervan te overtuigen dat de ruimte multifunctioneel inzetbaar moeten zijn, om effectief met de meters om te kunnen gaan;
  • Het kerkgebouw is een identiteitsdrager. Veel mensen kennen de wijk Sanderbout niet, maar de twee torens van de kerk kennen ze wel. Dit dus behouden waar mogelijk;
  • Het bisdom was bereid om mee te werken aan een nieuwe functie voor het gebouw, doordat ze betrokken zijn bij het proces;
  • De ligging was midden in de wijk waardoor het zeer geschikt was voor een MFC. Dit is een belangrijk argument om een kerk her te bestemmen tot een MFC.

​Uiteindelijk is, op basis van een programma van eisen dat is opgesteld door gemeente in samenspraak met inwoners, de Gemmakerk herbestemd. Aan de buitenkant is weinig veranderd om de uitstraling te behouden. Binnenin is een vergaderruimte, ontmoetingsruimte en een gemeenschappelijke ruimte gerealiseerd.  De verbouwing heeft uiteindelijk ongeveer 1.4 miljoen euro gekost.

 Timmermans 2Timmermans 1

 Nijpels, bestuur Stichting MFC Sanderbout

"Als je iets wil, zal je ervoor moeten vechten. Dat hebben wij ook gedaan, in totaal wel vier jaar. We hebben plannen afgewezen, omdat we er als inwoners niet achter stonden."

Het bestuur, als vertegenwoordiging van de wijk, heeft het eerste plan om 400m2 nieuw te bouwen naast zich neergelegd. Dit omdat er dan een kopie zou komen van het oude gemeenschapshuis. Sanderbout staat niet te boek als een rijke wijk, dus had Stichting MFC Sanderbout als doelstelling om ook verenigingen en bewoners van buiten de wijk aan te trekken om de exploitatie beter rond te krijgen. Het gebouw is ook te groot voor de wijk Sanderbout alleen. De twee jaar dat het MFC geopend is, is mede hierdoor een positief resultaat geboekt. De Stichting heeft verder als doel om een goede balans te vinden en te bewaken tussen een commerciële uitbater en de sociaal maatschappelijke functie van het gebouw. Naast het bestuur, zijn ook de wijkbewoners betrokken. Binnen de wijk is gekeken welke expertise in huis was en welke expertise aangevuld diende te worden. Zo is er iemand met verstand van financiën en iemand met verstand van horeca (beiden gefinancierd door de gemeente) betrokken geweest om mee te denken over de plannen. Dit alles heeft ervoor gezorgd dat er een levensvatbaar MFC Staat voor Sanderbout en Sittard.

Nijpels 2Nijpels 1

Heyman sluit af: 'Inwoners van Sanderbout hebben hun verantwoordelijkheid genomen. De initiatiefnemers zijn ondersteund, maar hebben zelf meegedacht over de plannen en hierin ook ruimte gekregen. Tijdens de bouw kwamen we er echter achter dat er steeds meer vragen vanuit de wijk kwamen. Hieruit bleek dat we als gemeente een te aanbodgerichte aanpak hanteerde. Mijn tip is dan ook: zorg voor een vraaggericht verhaal, betrek inwoners direct vanaf het begin en communiceer met alle partijen. Dan heeft het proces een grote kans van slagen."

Vervolg

Mede doordat er een groot animo was voor de themabijeenkomst, wordt op zaterdag 1 december een workshopochtend omtrent herbestemming van kerken georganiseerd. Uiteraard gebeurt dit op basis van vragen en behoeften van leden. Heb je vragen met betrekking tot herbestemming van kerken, wil je graag meedenken over de inrichting van de workshopochtend of heb je bepaalde expertise waarmee je een interessante workshop zou kunnen geven? laat het weten!

Kevin Relouw, projectmedewerker VKKL

k.relouw@vkkl.nl of 06 - 36 00 56 88

KLIK HIER VOOR HET BOEKJE 'DE KERK IS TOCH VAN DE GEMEENSCHAP?'

P1010078P1010077IMG_0083

  10 oktober 2018  19.00 - 22.00 uur  Sittard - MFC Sanderbout, Bremstraat 7  Zuid-Limburg  www.vkkl.nl  k.relouw@vkkl.nl

MFC Sanderbout

Naar het overzicht van bijeenkomsten